Ong dú và vườn nhà miền Trung: dựng vườn làm lá chắn

Ai sống ở miền Trung đều biết khu vườn quanh nhà không chỉ để trồng cây ăn trái. Hàng tre, hàng phi lao, hàng dừa là thứ đứng ra chịu gió trước khi gió tới mái nhà. Với người nuôi ong dú, đó lại là lợi thế: một khu vườn nhiều lớp cây chính là chỗ che cho tổ ong khỏi cái nắng gió Lào mùa hè và những cơn bão cuối năm.

Thay vì hỏi cây gì cho mật, bài này hỏi ngược: bố trí vườn thế nào để tổ ong sống được qua ba thứ khắc nghiệt nhất của miền Trung, rồi sau đó mới tính chuyện hoa.

Ba lớp vườn, tổ ong nằm ở lớp nào

Có thể hình dung một khu vườn chịu được thời tiết miền Trung theo ba vòng:

• Vòng ngoài: hàng tre, phi lao, keo, dừa hoặc bờ rào cây bụi dày. Nhiệm vụ là bẻ gió, giữ cát, cản bụi.
• Vòng giữa: cây ăn trái như xoài, ổi, mít, chuối, bưởi, hoặc cây bóng mát. Đây là nơi ra hoa chính cho ong và tạo bóng.
• Vòng trong: khoảng sân, hiên, vách nhà. Tổ ong dú nằm ở đây, sát nhà, kín gió nhất và dễ trông nhất.

Đặt tổ ở vòng ngoài thì gió Lào thổi thẳng vào cửa tổ, bão quật đổ giá. Đặt quá sâu dưới tán cây ăn trái thì mùa mưa lũ ẩm và tối. Chỗ tốt thường là mép trong của vòng giữa, giáp sân, có nắng sáng và có mái hiên hay vách nhà làm điểm tựa.

Mùa gió Lào: chống nóng là chống mất đàn

Những ngày gió tây khô nóng, thùng gỗ phơi nắng có thể hầm như cái lò. Ong dú phải dành sức quạt mát tổ thay vì đi kiếm ăn, đàn yếu nhanh và nếu sáp chảy thì đàn bỏ đi.

Mùa bão lũ: kế hoạch ba bước

Trước mùa bão

1. Chọn sẵn một chỗ cao ráo trong nhà hoặc chái bếp để dời thùng khi cần, vì thùng ong không chịu ngập.
2. Neo giá đặt thùng xuống đất hoặc buộc vào cột nhà; kiểm tra dây buộc nắp thùng.
3. Tỉa bớt cành to sát tổ, tránh gãy đè lên thùng.
4. Không tách đàn sát mùa bão; đàn mới tách còn yếu, khó qua.

Khi có tin bão

1. Chiều tối, khi ong đã về hết, đóng cửa tổ bằng lưới thưa.
2. Dời thùng vào chỗ đã chọn, đặt yên, không lắc mạnh.
3. Nơi đặt tạm phải thoáng khí, không để chung với xăng dầu hay khói bếp.

Sau bão

1. Đợi trời tạnh hẳn mới đưa thùng ra chỗ cũ rồi mở cửa tổ.
2. Kiểm tra nước đọng trong thùng, lau khô, dọn phần hư.
3. Vườn sau bão thường trơ trụi; theo dõi đàn yếu, thu hẹp không gian thùng cho ấm và dễ giữ.

Hoa ở vườn miền Trung đến lúc nào

Sau mùa mưa, cây cỏ hồi lại và nhiều loài cây bụi, keo, cây ăn trái lần lượt ra hoa; đây là lúc đàn ong dú tích mật tốt nhất. Mùa hè khô nóng là quãng thưa hoa, đàn sống nhờ kho dự trữ. Vườn nên có vài cây ra hoa lệch mùa, ví dụ hàng rào cây bụi, vài khóm hoa, giàn bầu bí, để ong có thêm bữa. Chi tiết theo từng mùa có ở chuyên mục Khí hậu & mùa vụ.

Chuyện phun thuốc thì cũng như mọi nơi: phun chiều muộn, phun đúng cây bệnh, tránh lúc hoa rộ, che cửa tổ đêm trước. Vườn nhà miền Trung thường nhỏ và sát nhau, nên một lời báo trước với hàng xóm là đủ.

Đất cát có ảnh hưởng gì không

Đất cát không làm hại ong trực tiếp, nhưng giữ nước kém, hắt nóng mạnh và cây trên đó dễ khô héo mùa hè. Vì vậy với vườn đất cát, bóng mát và chỗ uống nước còn quan trọng hơn vườn đất thịt. Kê thùng trên giá cao để tránh hơi nóng hắt từ mặt cát, và để kiến khó leo.

Bắt đầu từ đâu

Người mới ở miền Trung nên nhận đàn vào lúc trời đã dịu sau mùa bão, khi hoa bắt đầu nở, để đàn có một mùa thuận làm quen. Hai ba thùng là vừa sức; nhân thêm bằng tách đàn khoẻ, không bắt tổ hoang. Mật ong dú chua thanh, nhiều nước, nên giữ ngăn mát.

Cần tổ giống đã ổn định, hoặc muốn nếm mật ong dú trước khi quyết định nuôi, có thể tham khảo trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh — trại có tổ giống, mật ong dú, các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Người nuôi trong vùng có tổ, có mật muốn trao đổi với nhau thì có chợ ong dú. Các cách nuôi khác hợp với miền Trung xem ở mục Mô hình nuôi phù hợp.

Câu hỏi thường gặp