Vườn quế Trà My, Trà Bồng: đặt tổ ong dú dưới tán quế

Đặt tổ ong dú trong vườn quế ở vùng Trà My, Trà Bồng được hai thứ: tán quế rậm che nắng gắt và giữ không khí dịu quanh tổ, còn hoa quế cùng cây bụi dưới tán có thể góp thêm nguồn ăn vào mùa quế trổ. Đổi lại là ẩm, tối, nhiều kiến và dễ dính nước khi mưa núi kéo dài, nên chỗ đặt phải chọn kỹ chứ không cứ nhét thùng vào giữa vườn là xong.

Vườn quế vùng núi khác vườn cây ăn trái ở chỗ nào

Người dưới đồng quen đặt tổ ong dú dưới gốc xoài, gốc mít, nơi tán vừa phải và đất khô ráo. Vườn quế ở vùng núi phía tây Quảng Nam, Quảng Ngãi thì khác hẳn. Quế trồng dày, thân thẳng, tán khép lại thành mái gần như liền một mảng. Dưới tán ít cỏ, nhiều lá rụng, đất giữ nước lâu sau mỗi trận mưa. Vườn lại thường nằm trên sườn dốc, có khe nước chảy qua mùa mưa.

Những đặc điểm đó vừa là lợi vừa là hại cho ong dú:

• Lợi: nắng không chiếu thẳng xuống thùng, nhiệt độ quanh tổ ít dao động giữa trưa và chiều. Những ngày nắng nóng kéo dài, tổ dưới tán quế thường đỡ mệt hơn tổ phơi ngoài sân.
• Lợi: vườn quế ít khi bị phun thuốc dày như vườn rau hay ruộng lúa, nên nguy cơ ong đi kiếm ăn dính thuốc thấp hơn, dù vẫn nên hỏi lại nhà bên cạnh.
• Hại: độ ẩm cao, lá mục dày, kiến và mối nhiều. Thùng gỗ đặt sát đất dễ mốc chân, kiến bò lên cửa tổ.
• Hại: lõi vườn tối, ong dú ra vào chậm, đàn có khi lười bay xa vào những ngày âm u.

Hoa quế và nguồn ăn quanh vườn: nói cho đúng mức

Quế ra hoa thành chùm nhỏ, màu nhạt, thường trổ vào một khoảng trong năm tuỳ tuổi cây và thời tiết từng năm. Ong dú là loài nhỏ, thích hoa nhỏ, nên hoàn toàn có thể ghé hoa quế. Nhưng chưa có cơ sở để nói vườn quế cho ong dú một vụ mật riêng, càng không nên hứa với ai rằng mật lấy từ vườn quế mang mùi quế.

Cái chắc chắn hơn là nguồn ăn xung quanh vườn quế: cây bụi ven khe, cỏ dại bìa rẫy, cây ăn trái trồng xen quanh nhà, bờ rào hoa. Một vườn quế thuần chủng, không có gì khác, sẽ có những tháng gần như trống hoa. Vì vậy người có vườn quế muốn nuôi vài tổ nên:

1. Đi một vòng bán kính vài trăm mét quanh vườn, ghi nhớ trong đầu những cụm cây có hoa theo mùa.
2. Giữ lại cây bụi ven khe và bìa rẫy khi dọn vườn, đừng phát trắng.
3. Trồng thêm vài khóm cây hoa nhỏ quanh nhà, chỗ có nắng, làm nguồn ăn bổ sung.
4. Mùa quế trổ, mỗi sáng ngồi nhìn cửa tổ mười phút: ong mang phấn màu gì về, đông hay thưa so với tuần trước.

Muốn hiểu thêm cách đọc nguồn hoa theo vùng, có thể xem các bài trong chuyên mục Nguồn hoa địa phương.

Chọn chỗ đặt tổ trong vườn quế

Nguyên tắc là đứng ở bìa chứ không đứng ở lõi. Bìa vườn có ánh sáng, gió lưu thông, đường bay của ong thoáng. Lõi vườn tối và đọng ẩm.

Chỗ tốt thường là một khoảng đất bằng nhỏ ở mép vườn, mặt quay về phía có nắng sớm, phía sau có hàng quế chắn gió. Đất dốc thì san một bậc nhỏ, đóng cọc làm giá kê, đừng đặt thùng nghiêng.

Chống ẩm và chống kiến cho thùng dưới tán

Vùng quế mưa nhiều và mưa dai hơn đồng bằng ven biển. Mấy việc nên làm ngay từ đầu:

• Kê cao: giá đặt thùng cao ngang gối hoặc hơn, chân giá không chạm lá mục. Lá rụng dồn quanh chân giá phải quét định kỳ.
• Chống kiến: chân giá đặt trong lon nước hoặc quấn vật cản kiến, kiểm sau mỗi trận mưa vì nước tràn hoặc lá rơi làm cầu cho kiến bò qua.
• Mái riêng: tán quế không che được mưa lớn, nước nhỏ giọt từ lá còn kéo dài sau khi tạnh. Đặt một tấm mái nhỏ dư ra trước cửa tổ.
• Thùng nghiêng nhẹ về trước: để nước đọng không chảy vào trong.
• Không để thùng ép sát thân quế: thân cây giữ ẩm, rêu bám, kiến đi theo thân xuống.

Sau những đợt mưa kéo dài, mở nắp kiểm phần đáy thùng. Thấy mốc trắng hoặc mùi chua lạ ở phần thùng trống thì lau khô, phơi nắp, đừng xịt gì vào trong tổ.

Mùa bóc vỏ, chặt tỉa: lúc vườn quế động nhất

Cái dễ quên nhất khi nuôi ong dú trong vườn quế là mùa làm quế. Khi chặt cây, bóc vỏ, kéo cây ra đường, vườn bị xáo trộn: cây đổ, tán mở ra đột ngột, người và xe đi lại liên tục. Tổ đang ở chỗ mát quen bỗng phơi nắng, hoặc bị va chạm.

Trước khi vào đợt làm quế

• Xác định trước lô nào sẽ chặt, đường kéo cây đi qua đâu.
• Dời tổ ra khỏi khu đó ít nhất vài ngày trước, dời vào lúc chiều tối khi ong đã về đủ.
• Nếu chỉ dời gần (vài mét), dời từng chút mỗi ngày để ong quen cửa mới.

Sau khi chặt xong

• Chỗ tán vừa mở sẽ nắng hơn hẳn, kiểm lại xem tổ có cần thêm mái che.
• Cành lá vứt lại dễ thành tổ kiến, dọn khỏi khu đặt thùng.
• Đừng đốt đống lá quế ngay cạnh tổ — khói và mùi tinh dầu đậm khi đốt có thể làm đàn hoảng.

Ai có vườn quế thì nên nuôi bao nhiêu tổ

Với người mới, bắt đầu từ hai, ba tổ là vừa. Nhiều tổ quá trong một vườn quế thuần sẽ chịu chung những tháng thiếu hoa. Ít tổ thì dễ trông, dễ dời khi mùa làm quế tới. Nuôi được một năm, thấy tổ nào khoẻ qua cả mùa mưa núi lẫn mùa nắng, lúc đó mới tách nhân thêm từ chính đàn ấy.

Đừng vào rừng tìm bắt tổ ong dú tự nhiên trong hốc cây để mang về vườn: vừa hại đàn, vừa không bền. Đàn nuôi từ trại, đã quen thùng, dễ sống hơn nhiều. Cách chọn mô hình hợp hoàn cảnh nhà mình có trong chuyên mục Mô hình nuôi phù hợp.

Lời khuyên từ trại

Tổ ong dú cần chỗ mát nhưng không ẩm, sáng nhưng không cháy nắng — vườn quế cho được nửa đầu, nửa sau là việc của người nuôi. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng nuôi ong dú dưới tán vườn và tách đàn giống từ đàn nhà, nên hay khuyên người ở vùng núi bắt đầu với vài tổ đã quen thùng, theo dõi một vòng mùa rồi mới nhân. Muốn xem tổ giống, mật ong dú hay các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật, có thể ghé trại Ong Quý. Ghi chép lịch dời tổ, lịch làm quế, lịch hoa quanh vườn thì dùng app quản lý đàn cho khỏi quên giữa mùa bận.

Câu hỏi thường gặp