Người miền Trung bắt đầu nuôi ong dú: ba cửa ải năm đầu

Dải đất miền Trung hẹp, sau lưng là núi, trước mặt là biển. Mùa hè có những đợt gió Tây khô nóng thổi qua dãy Trường Sơn, mùa thu là bão và lũ, rồi mưa dầm kéo sang đầu đông. Người miền Trung vào nghề ong dú vì thế phải học cách giữ đàn qua những cú sốc thời tiết dồn dập, nhiều hơn là học cách làm cho đàn sinh sôi.

Có thể hình dung năm đầu như ba cửa ải. Biết trước từng cửa thì chuẩn bị nhẹ nhàng; không biết thì dễ mất đàn ngay năm đầu rồi nghĩ ong dú không hợp đất này.

Trước khi vào cửa ải: chọn lúc và chọn chỗ

Khoảng sau Tết, khi mưa đã ngớt và cây vườn bắt đầu ra hoa, là thời điểm nhận tổ dễ chịu với phần lớn các tỉnh miền Trung. Đàn có vài tháng ôn hoà để quen nơi mới, xây thêm bầu và tăng quân.

Chỗ đặt tổ nên tính cho cả năm, không chỉ cho ngày đầu:

• Dưới tán cây hoặc mái hiên có bóng mát buổi trưa, vì nắng miền Trung gắt.
• Gần cửa nhà hoặc kho, để khi có tin bão thì đưa tổ vào trong nhanh.
• Trên chỗ đất cao, không phải chỗ trũng hay ngập khi lũ về.
• Khuất hướng gió lớn từ biển nếu nhà ở ven biển.

Mỗi kiểu nhà, từ vườn đồi tới nhà phố ven biển, hợp một cách bố trí khác nhau; xem thêm ở chuyên mục Mô hình nuôi phù hợp.

Cửa ải thứ nhất: nắng gió Tây

Những ngày gió Tây khô nóng, không khí hanh, cây cỏ héo, hoa ít hẳn. Thùng đặt ngoài nắng có thể nóng lên rất nhanh, sáp mềm ra, bầu mật dễ bị hỏng. Đàn cũng tốn sức làm mát tổ thay vì đi kiếm ăn.

Giữ mát

Mái che hai lớp có khoảng hở ở giữa cho hơi nóng thoát. Có thể phủ thêm lá khô, tấm tre đan lên mái. Tuyệt đối không tưới nước trực tiếp vào thùng.

Giữ nước

Đặt khay nước có sỏi gần tổ, thay hằng ngày. Trồng sẵn vài khóm cây chịu hạn ra hoa quanh vườn để đàn không phải bay xa giữa trưa nắng.

Không thu mật

Đây là lúc đàn sống nhờ dự trữ. Thu mật vào giữa mùa nắng nóng là kiểu lỗi người mới hay mắc nhất ở miền Trung.

Cửa ải thứ hai: bão và lũ

Điều quan trọng là đưa thùng về đúng vị trí cũ sau bão. Ong đã nhớ chỗ cửa tổ, dời chỗ mới thì ong đi làm về dễ lạc.

Cửa ải thứ ba: mưa dầm cuối năm

Sau bão là những tuần mưa dầm, ẩm và lạnh dần. Đàn ra vào ít, nhiều người tưởng đàn yếu rồi mở thùng ra xem liên tục. Thực ra việc cần làm là giữ thùng khô: kiểm nắp có dột không, lót dưới đáy thùng một lớp gỗ khô, cắt bớt cành cây nhỏ nước lên mái. Khi nắng trở lại, đàn sẽ tự lấy lại nhịp. Theo dõi kỹ mùa vụ từng tỉnh ở chuyên mục Khí hậu & mùa vụ.

Qua được ba cửa thì bàn tới mật và tách đàn

Một đàn đi qua đủ một vòng nắng, bão và mưa mà vẫn đông quân là đàn đã thích nghi với đất miền Trung. Lúc đó, vào mùa hoa đầu năm sau, mới tính tới thu phần mật dư hoặc tách đàn nhân lên. Muốn đàn đầu tiên có sức qua ba cửa ải, nên chọn tổ giống khoẻ từ nơi nuôi có nghề. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, son dưỡng môi từ sáp ong dú và hộp quà mật; khi hỏi tổ cho miền Trung, cứ nói rõ nhà mình ở ven biển hay vùng đồi để được khuyên thời điểm vận chuyển tránh mùa bão.

Câu hỏi thường gặp