Đêm nóng không hạ nhiệt ở Nghệ An, Hà Tĩnh: giữ tổ ong dú

Ở Nghệ An, Hà Tĩnh, cái làm đàn ong dú kiệt sức trong mùa gió Lào không phải trưa 39–40 độ mà là những đêm nhiệt không xuống dưới 30. Trưa nóng thì đàn còn chờ được tới chiều; đêm nóng thì đàn phải quạt liên tục tới sáng, không có quãng nghỉ, sáng hôm sau ít ong ra kiếm ăn. Muốn giữ đàn, người nuôi cần đo nhiệt độ ban đêm chứ không chỉ nhìn trời trưa, dời tổ khỏi những chỗ tích nhiệt và đặt nước quanh kệ.

Vì sao đêm nóng hại hơn trưa nóng?

Ong dú giữ nhiệt độ khu nhộng bằng cách quạt cánh và bằng lớp vỏ sáp-keo bao quanh đĩa nhộng. Ban ngày nóng, đàn có thể giảm việc: ít ong ra cửa, ong thợ tập trung quạt. Nhưng khi trời tối, đàn vẫn mong một quãng mát để hạ nhiệt trong thùng, để ong quạt được nghỉ. Gió Lào ở dải Nghệ An, Hà Tĩnh thổi cả đêm, khô và nóng, có đêm 23 giờ nhiệt kế ngoài hiên vẫn chỉ 31–32 độ. Đàn không bao giờ được nghỉ.

Hậu quả không thấy ngay. Đàn hao ong thợ già nhanh hơn, ong non phải ra quạt sớm, ong chúa đẻ chậm lại. Sau chừng hai tuần như vậy, nhìn cửa tổ thấy thưa ong đi về, bầu phấn trong thùng vơi dần. Người nuôi thường đổ cho «hết hoa mùa hè», nhưng nhiều khi hoa vẫn có, chỉ là đàn không còn sức đi lấy.

Đo nóng ban đêm thế nào cho đúng?

Đừng đo bằng cảm giác. Một nhiệt kế điện tử loại rẻ có đầu dò dây là đủ. Cách làm ở nhiều nhà nuôi:

1. Đặt đầu dò sát vách thùng phía bị nắng chiều chiếu, không nhét vào trong tổ.
2. Đọc ba lần: 14 giờ, 21 giờ và 4–5 giờ sáng. Mốc 21 giờ và mốc gần sáng mới là thứ cần.
3. Ghi ba con số vào sổ hoặc vào app ghi chép tổ trong suốt mùa gió Lào.
4. Đặt thêm một nhiệt kế ở chỗ dự định dời tổ tới, đo song song hai ba đêm rồi mới dời.

Từ kinh nghiệm nhiều trại, có thể chia mức như sau:

Những chỗ đặt tưởng mát mà về đêm lại nóng

Nhiều người đặt tổ dưới hiên nhà vì ban trưa thấy bóng râm. Đến đêm, bức tường gạch hướng tây đã hấp nắng cả buổi chiều bắt đầu nhả nhiệt ra. Đặt tay vào tường lúc 21 giờ vẫn thấy ấm. Thùng sát tường đó nóng hơn thùng đặt ngoài vườn vài độ.

Mái tôn và sân xi măng

Mái tôn che được nắng trưa nhưng hầm hơi suốt tới khuya nếu thấp. Sân xi măng, sân lát gạch đỏ cũng vậy: đứng trên sân lúc tối thấy hơi nóng bốc lên mặt. Kệ tổ đặt ngay trên nền xi măng thì gầm thùng không bao giờ mát.

Góc khuất gió

Góc giữa hai bức tường, sau bể nước, sau đống củi trông kín đáo nhưng không có gió lùa. Mùa gió Lào, gió nóng thì không giúp, nhưng về khuya thường có quãng gió đổi hướng nhẹ, mát hơn; góc khuất mất luôn quãng đó.

Chỗ đặt hợp với mùa gió Lào ở Nghệ Tĩnh

• Dưới tán cây lớn sẵn có: mít, xoài, nhãn, bưởi lâu năm. Tán dày che nắng chiều, về đêm lá thoát hơi nước làm quanh gốc mát hơn sân.
• Cách tường ít nhất 2–3 mét, không đặt sát bờ rào xây.
• Kệ cao 70–90 phân, gầm để trống, nền dưới kệ là đất hoặc cỏ, không phải xi măng.
• Cửa tổ quay hướng đông hoặc đông nam, tránh hướng tây đón thẳng gió Lào và nắng chiều.
• Nếu bắt buộc che mái, che mái phụ bằng lá cọ, tấm lợp sợi, cao hơn nóc thùng ít nhất một gang tay để hơi nóng thoát.

Vùng đồi Thanh Chương, Hương Sơn, Hương Khê có vườn đồi nhiều cây ăn quả, dễ tìm tán mát hơn vùng đồng bằng ven biển Diễn Châu, Nghi Lộc, Thạch Hà vốn nhiều nhà mái bằng, sân rộng. Nhà ở đồng bằng nên trồng sẵn một hai cây tán rộng gần khu tổ từ mùa xuân năm trước, hoặc làm giàn mướp, giàn bầu cao cho có bóng tạm.

Nước quanh kệ: đặt sao cho đúng?

Đàn ong dú lấy nước về để làm mát tổ và pha loãng thức ăn cho nhộng. Mùa gió Lào, đất khô nẻ, mương cạn, ong phải bay xa mới có nước. Một khay nước gần kệ giảm bớt quãng bay đó.

1. Dùng khay nông hoặc chậu đất, rải sỏi, đá cuội hay vỏ ốc cho ong có chỗ đậu, nước chỉ ngập nửa viên sỏi.
2. Đặt cách kệ chừng 3–5 mét, ở chỗ có bóng râm để nước không nóng lên giữa trưa.
3. Thay nước mỗi sáng sớm. Nước để qua ngày có bọ gậy, lại hấp nắng.
4. Ai có cây gần kệ thì tưới gốc cây vào chiều tối; đất quanh gốc ẩm cũng làm khu kệ dịu hơn.

Điều không nên làm là phun nước thẳng lên thùng hay xối nước vào gầm kệ lúc trưa. Nước bốc hơi trong khí nóng làm quanh thùng oi hơn, nước đọng vào khe thùng gây ẩm mốc, ruồi chí tìm tới. Trang này đã có bài riêng về chuyện phun nước, ở mục Khí hậu & mùa vụ.

Trong những tuần gió Lào mạnh, việc gì nên gác lại?

Mùa này đàn đang gồng mình giữ nhiệt, mọi lần mở thùng là đẩy khí nóng vào khu nhộng và làm đứt lớp sáp-keo đàn đã tô. Vì vậy:

• Không tách đàn từ giữa tháng 6 tới khi gió Lào dịu, thường sau giữa tháng 8. Đàn con mới tách không đủ ong để quạt.
• Không thu mật trong những tuần đêm nóng; bầu mật lúc này là kho dự trữ cho đàn.
• Không chở tổ đi xa trong ngày nóng; nếu phải dời, dời lúc 4–5 giờ sáng, quãng ngắn trong vườn.
• Không quét dọn mạnh quanh cửa tổ, chỉ nhặt xác ong và rác ở chân kệ.

Khi nào thì đàn đã quá sức?

Nhìn cửa tổ buổi sáng là rõ nhất. Đàn khoẻ, khoảng 7–8 giờ sáng ong ra vào đều, có con mang phấn vàng ở chân. Đàn quá sức thì 9 giờ vẫn ít ong ra, có ong bò chậm trên mặt thùng, dưới chân kệ có nhiều xác ong. Ngửi gần cửa tổ có mùi chua gắt, khác mùi chua thơm bình thường của mật ong dú, có thể là bầu mật đã nứt do vách sáp mềm.

Gặp đàn như vậy, dời ngay vào chỗ mát nhất vườn vào sáng sớm, che thêm mái phụ, và để yên. Đừng mở thùng xem, đừng cho ăn nước đường lúc này vì nước đường dễ lên men trong thùng nóng. Đợi qua đợt gió Lào, trời có mưa giông đầu tiên, mới mở kiểm tra.

Việc nên làm ngay tối nay

Cắm một nhiệt kế sát thùng, đọc lúc 21 giờ và lúc gần sáng trong ba đêm liền. Nếu số đọc trên 31 độ, tìm một gốc cây lớn trong vườn, đo song song ở đó, rồi dời tổ vào lúc trời chưa sáng. Đặt một khay nước sỏi cách kệ vài bước và thay nước mỗi sáng. Ba việc này không tốn gì nhiều mà giữ được đàn qua mùa nóng dài nhất của Nghệ Tĩnh.